Tanım
Para, insanların sosyal ve ekonomik ihtiyaçlarını karşılaması için, aldıkları ürün ve hizmetlerin karşılığında bu ürün ve hizmetlerin sağlayıcısına ödeme yapmak için kullandığı araçtır (McCumiskey, 2021).
Tarihsel Gelişimi
Bilinen tarihteki ilk para basımının milattan önce 7. yüzyılda Anadolu’da Lidyalılar olarak adlandırılan topluluk tarafından yapılmıştır. Altında sabit bir yüzey olmak kaydı ile daha çok darp tekniği ile ilk madeni para basımının gerçekleştiği bilinmektedir. Daha da detaylandırmak gerekirse sabit zemin üzerindeki metal pula çekiçle vurularak paranın yapımı gerçekleştirilmiştir. Bununla beraber Anadolu’da Fatih Sultan Mehmet döneminde İstanbul’da dünyanın en büyük darphanesinin yaptırılmıştır (Darphane ve Damga Matbaası Genel Müdürlüğü, 2021).
İnsanlığın ortaya çıkması ile beraber günümüze kadar insanlar tüketici ya da üretici olarak ekonomi içinde bulunmuştur. Bugün kullanmış olduğumuz para formu eski zamanlarda daha çok takas yolları ile gerçekleşmekteydi. Bu yolla gerçekleştirilen alışverişin yavaş olması zamanla farklı alternatiflerin aranmasına yol açmıştır. Bu takasın yerini daha sonra bazı temel ürünler ile beraber değerli madenler yer almaya başlamıştır (Alpago, 2018, s. 412).
Ekonomik koşullardaki değişiklikler nedeniyle, mal ve hizmetler için kullanılan fonlar zaman içinde değişmiştir. Bu fonlar birçok farklı formatta yer almıştır. Madeni paralar, banknotlar, banka rezervleri ve kredi kartları gibi birçok para birimi bulunmaktadır (Öztürk, 2011).
İnsanların değerli buldukları bir şeyi, değerli bulduğu başka bir gereç ile değiştirmesi ihtiyaçlarından kaynaklandığı bilinmektedir. Önceleri tuz, deniz kabuğu gibi gereçlerle bu değiş tokuşlar gerçekleşirken, zaten tedarik etmiş oldukları bir şeyleri tekrardan almak istememişlerdir. Zamanla küçük metal diskler, zarflar, evraklar üreterek, değiştirerek herkesin kendi ihtiyacını karşılamasına yönelmişlerdir. Bu şekilde parayı bulmuşlardır (Menger, 1892, s. 239-241).
Paranın Özellikleri
Bir varlığın para olarak tanımlanabilmesi için bazı özelliklere sahip olması gerekmektedir. Bu özellikler;
- Taşınabilirlik: Para taşınabilir ve kullanımı kolay olmalıdır.
- Dayanıklılık: Para sürekli el değiştirildiği için dayanıklı olmalıdır.
- Bölünebilirlik: Para birimi alışverişin farklı miktarlarda yapılabilmesi için bölünebilir, belirli miktarlarda değiştirilebilir ve birbirine dönüştürülebilir olmalıdır.
- Standardizasyon: Her yerde aynı değere sahip olmalıdır.
- Taklit Edilememe: Güvenlik ile ilgili bir özellik olmakla beraber paranın taklit edilememesi önemlidir. Aksi halde sahte para kullanımının yaygınlaşması söz konusudur(Orhan & Erdoğan, 2002).
Benzer şekilde para birimi olarak kabul edilen ödeme araçları, üç önemli işleve sahip olmalıdır. Bu işlevler: Mübadele, hesap birimi ve servet biriktirme işlevi olarak üçe ayrılır.
- Mübadele İşlevi: Bir mübadele aracı olarak para biriminin önemli bir fonksiyonu mal ve hizmetlerin sağlıklı bir şekilde alışverişini gerçekleştirmeyi sağlamaktır.
- Hesap Birimi İşlevi: Hizmet ve malların alım satımında bir para birimi olması gerekmektedir.
- Servet Biriktirme: Paranın kendi değerini koruması gerekmektedir. Yani paranın alım gücünü koruması önem arz etmektedir(Ülgen, 2010, s. 12).
Para, bir ödeme aracı, yani metaların metalarla mübadelesi işlevi görür ve fiyatları belirlemek için kullanılan bir ölçü olarak tanımlanır (Ertuğrul, 1994, s. 4).
İnsanoğlunun elindeki mallarını parayla değiştirmeleri ve parayı ellerinde tutmaya başlamalarıyla paranın değer saklama fonksiyonu oluşmuştur (Paya, 2002, s. 16).